Szkoła elementarna – parafialna.

Najwcześniejsze wiadomości na temat szkoły pochodzą z końca XIX w. Znajdujemy tam informację, że „Pacyna w 1886r. posiadała szkołę parafialną”. Szkoły takie nosiły miano elementarnych, czyli początkowych.

W przeciwieństwie do szkolnictwa średniego i wyższego, szkoły elementarne mogły się rozwijać w zasadzie bez większych przeszkód. Chociaż do szkół uczęszczało więcej dzieci niż przed powstaniem listopadowym, to jednak wiele z nich zostawało jeszcze w domu, nie uczęszczając na lekcje. Dlatego też analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym na wsi, a zwłaszcza wśród kobiet. Szkolnictwo elementarne utrzymywane było ze składek towarzystw szkolnych. Nie zawsze jednak fundusze te wystarczały na rzecz placówek szkolnych. Dlatego też w utrzymaniu tych szkół miały partycypować kasy gminne, w miastach miejskie.

Szkoły elementarne miały charakter ogólnokształcący, na którym opierano dokształcanie zawodowe. Na tym szczeblu nauczania wprowadzono oddziały dokształcające dla chłopców i oddzielnie dla dziewczynek. Chłopcy dokształcali się w dziedzinie rolnictwa i rzemiosła, a dziewczęta w dziedzinie gospodarstwa domowego.

Szkoła w Pacynie znajdowała się w budynku drewnianym, który należał do kościoła. W budynku tym oprócz sali, w której odbywały się lekcje, było jeszcze mieszkanie dla nauczyciela.

Szkoła na początku XX wieku.

Na początku XX wieku szkoła w Pacynie była czteroklasowa. Uczył w niej jeden nauczyciel, a był nim Adam Wybraniec. Wieś Pacyna leżąca w powiecie gostynińskim na początku XX wieku znajdowała się pod zaborem rosyjskim. A w zaborze tym początek XX wieku to masowe akcje strajkowe w szkolnictwie elementarnym. Najważniejszym problemem szkolnictwa wówczas był język w jakim nauczano. W 1905r. w Pilaszkowie koło Łowicza odbył się zjazd nauczycieli, gdzie wspólnie podjęto uchwałę, że „w wyniku żądań ludu – nauczycielstwo przystępuje do nauczania w szkołach ludowych wyłącznie w języku i duchu polskim”. Po czym większość urzędów powiatu gostynińskiego zaczęła pisać protokoły z zebrań gminnych w języku polskim.

W niedługim czasie rozpoczęły się także walki narodowowyzwoleńcze, w wyniku czego władze carskie przystąpiły do szybkiej akcji tłumienia buntu. Rozpoczęły się represje, aresztowania i kary. W Pacynie aresztowano 3 osoby, wśród nich nauczyciela Adama Wybrańca. Następnym nauczycielem w szkole elementarnej w Pacynie był Roman Galus.

Znaczenie strajku szkolnego polega nie tylko na porzuceniu przez młodzież polską szkoły carskiej, ale również na jego roli społecznej. Strajk szkolny związał ówczesną generację młodzieży polskiej z rewolucyjnym ruchem: był szkołą czynnego patriotyzmu, walki o wyzwolenie społeczne i narodowe. Bezpośrednim rezultatem walki młodzieży było uzyskanie szerszej możliwości organizowania prywatnego szkolnictwa polskiego.

Szkoła w okresie dwudziestolecia międzywojennego

W 1918r. Polska odzyskała niepodległość. Sprawa oświaty stała się kwestią bardzo ważną. Nie wszystkie dzieci uczęszczały do szkoły, gdyż nie było obowiązku szkolnego, w wyniku czego zwłaszcza na wsi panował analfabetyzm i zacofanie. Nie było to łatwe do zlikwidowania. Komisja Pedagogiczna Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego przedstawiła program szkoły 7-letniej, ale zastrzegła jednocześnie, że będzie to możliwe dopiero wówczas i w tych rejonach, gdzie ludność osiągnie umiejętność czytania w 75%. Do tego czasu funkcjonowały 4-letnie szkoły ludowe. Taka szkoła działała w Pacynie po I wojnie światowej. Jej kierownikiem był Bronisław Strynkiewicz. Uczyli tutaj także: Walenty Kopyciński (zginął w 1940r. w obozie koncentracyjnym w Dachau), Stefan Machowski, Edward Spodniewski, Eugenia Siemińska i Paulina Gadzinianka.

W okresie międzywojennym szkoła znajdowała się w budynku przy obecnej ulicy Parkowej. Miała ona dwie izby lekcyjne i mieszkanie dla kierownika szkoły. Sale lekcyjne były wynajęte u Zenona Kaszuby w Rezlerce i Antoniego Kraśkiewicza w Pacynie.
Złożyło się na to kilka czynników. Była to między innymi możliwość nauczania i uczenia się w języku polskim po półtorawiekowej rusyfikacji i germanizacji. Na poprawę warunków pracy szkolnej wpłynęło ustabilizowanie kadry nauczycieli i wzmocnienie ich pozycji społecznej dzięki ustawie o stosunkach służbowych nauczycieli z 1 lipca 1926r. W myśl tej ustawy nauczyciel wykwalifikowany, który uzyskiwał pozytywne wyniki w pracy zawodowej, po 3 latach został zatrudniony na stałe. Można go było zwolnić na własną prośbę, w drodze dyscyplinarnej lub jeżeli otrzymał dwie kolejne oceny niedostateczne w półtorarocznych odstępach. Postanowienia te poważnie ograniczały możliwość zwolnienia z pracy nauczyciela niedogodnego z jakichś względów dla władz. Toteż, gdy zaszła taka potrzeba władze szkolne używały, a nawet nadużywały przepisu ustawy zezwalającego na przeniesienie nauczyciela do innej szkoły ze względów organizacyjnych, albo „o ile tego wymagało dobro szkoły”.

We wszystkich klasach ówczesnej szkoły podstawowej występowały następujące przedmioty nauki (w nawiasach podaję tygodniową liczbę godzin nauki w klasie) :

religia (2 ), język polski (9-4), rachunki z geometrią (4), rysunki (2), roboty (3-4 ), śpiew (2 ), gry i gimnastyka (3 – 2); od klasy III do VII nauczano: przyrody (2-4), geografii (2 ), historii (2) oraz nadobowiązkowo – robót kobiecych (2 )¹.

Czas pracy nauczyciela nie mógł przekraczać 30 godzin tygodniowo.

Szkoła Podstawowa w połowie XX wieku
Rozwój organizacyjny szkoły

Po zakończeniu działań wojennych, jesienią 1945r. szkoła rozpoczęła swą działalność jako Publiczna Szkoła Powszechna pięcioklasowa. W następnym 1946r. funkcjonowała jako siedmioklasowa. Praca w tej szkole nie była łatwa, ze względu na to, że zajęcia odbywały się w salach wynajmowanych u gospodarzy: Stanisława Kiełbasy, Antoniego Kraśkiewicza i w dawnym budynku szkolnym przy obecnej ul. Parkowej. Aktualnie jest wykorzystywany jako mieszkanie dla pracowników szkoły

Pierwszym powojennym kierownikiem szkoły był Stefan Strzeszewski (1945-1949). Nauczyciele uczący wówczas to:

żona kierownika, Władysława Kopycińska, Ludwika Arcichowska, Janina Komar, Apolonia Suchenek i Maria Wojterska (później Pietrzak). Pensum nauczyciela wynosiło 36 godzin. Rok szkolny był podzielony na cztery semestry. Liczba uczniów w poszczególnych klasach była zróżnicowana, dlatego też niektóre klasy były podwójne a i b. W klasach I – IV uczył jeden nauczyciel. Zdarzało się, że klasy IV były dwie, wówczas już od IV do ósmej poszczególnych przedmiotów uczyli inni nauczyciele. W ówczesnej szkole był następujący podział na przedmioty w klasach młodszych: j. polski, historia, religia, matematyka, rysunek, prace ręczne, śpiew, przyroda, wychowanie fizyczne.

W klasach starszych natomiast były to: język polski, język rosyjski, religia, historia, nauka o Polsce i świecie współczesnym (w VII klasie), biologia geografia, fizyka, matematyka, rysunek, prace ręczne, śpiew, wychowanie fizyczne.

Szkoły i placówki opiekuńczo-wychowawcze pracowały 6 dni w tygodniu. Zajęcia dydaktyczno-wychowawcze przeprowadzano od 1 września do końca czerwca następnego roku, jedynie klasy najwyższe kończyły dwa tygodnie wcześniej rok szkolny. Zajęcia w szkołach miały przerwy: pierwsza z nich to zimowa przerwa świąteczna, która zaczynała się 22 lub 23 grudnia i kończyła najpierw po świętach, a potem po Nowym Roku, kolejna to ferie zimowe rozpoczynające się pod koniec stycznia, a kończące się w początku lutego, ferie te trwały 2 tygodnie; kolejna to – wiosenne ferie świąteczne, w zależności od daty świąt wielkanocnych i ostatnia to przerwa wakacyjna. W 1949r. , gdy zmienił się kierownik szkoły, a został nim Jan Bryła, w organizacji szkoły nie zaszły żadne zmiany. W skład Rady Pedagogicznej weszła dodatkowo żona kierownika – Barbara Bryła.

Kolejnym kierownikiem Szkoły Podstawowej w Pacynie był Alojzy Ksyciński (1950-1956). Zabiegał on o to, aby wybudować jeden budynek szkolny i zapewnić dzieciom godziwe warunki do nauki.

Władze gminne przychyliły się do prośby kierownika szkoły i rozpoczęto budowę szkoły w dwóch etapach. Pierwszy z nich zakończono w 1951r., drugi w 1953-1954r.

W czasie pracy następnego kierownika (1956-1967), a był nim Antoni Studziński, wprowadzono ośmioklasową szkołę podstawową. Było to w roku 1966, a szkoła ta mieściła się przy ulicy Kopycińskiego. Fakt ten zmienił nieco organizację szkoły, przede wszystkim potrzeba było zwiększenia ilościowego kadry nauczycielskiej oraz sal lekcyjnych. W trakcie tej istotnej zmiany w nowej klasie, czyli klasie ósmej wprowadzono nowy przedmiot – wychowanie obywatelskie.

W szkole działały następujące organizacje uczniowskie:

  • Polski Czerwony Krzyż,
  • Spółdzielnia Uczniowska,
  • Związek Harcerstwa Polskiego,
  • Zuchy,
  • Chór,
  • Szkolna Kasa Odbudowy Stolicy,
  • Szkolna Kasa Oszczędności,
  • Szkolne Koło Sportowe,
  • Towarzystwo Przyjaciół Dzieci,
  • Szkolne Koło Krajoznawczo-Turystyczne,
  • Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

Od 1968r. kierownikiem Szkoły Podstawowej w Pacynie był Jerzy Głowacki. Zmienił się też skład Rady Pedagogicznej, gdyż liczebność uczniów w poszczególnych klasach wzrosła, a co za tym idzie jest zapotrzebowanie na większą ilość kadry pedagogicznej.

Od 1973r. w Pacynie zaczęła funkcjonować Zbiorcza Szkoła Gminna, a jej dyrektorem został, były kierownik Jerzy Głowacki, zastępcą natomiast Maria Pietrzak i pełniła tę funkcję przez trzy lata. Kolejnymi zastępcami były Tamara Żyła i Maria Komar. W związku z utworzeniem Zbiorczej Szkoły Gminnej na terenie gminy, dzieci ze szkól filialnych w Remkach, Luszynie i Robertowie od kl. V wzwyż dojeżdżały do szkoły zbiorczej autobusem PKS. Nastąpiła konieczność działania świetlicy szkolnej, która zajmowała się opieką i wychowaniem uczniów w czasie, gdy czekali oni na odjazd do domu. Odbywały się tam zajęcia prowadzone w różnych zespołach:

  • zespół wędrowników – instruktor – Maria Komar,
  • zespół sportowy – Andrzej Matuszewski,
  • zespół higieniści – Wanda Matuszewska,
  • zespół sprawne ręce – Maria Kobierecka,
  • zespół miłośników muzyki – Wanda Michalska,
  • zespół interesującej książki – Maria Pietrzak.

Pracę wychowawczą utrudniał fakt, że zajęcia odbywały się w tym samym pomieszczeniu, w którym dzieci spożywały wszystkie posiłki. Poza tym w szkole działały koła zainteresowań takie jak: plastyczne, polonistyczne, biologiczne, matematyczne. Od 1973r. rok szkolny został podzielony na dwa semestry i wyniki nauczania podsumowywano dwa razy: w styczniu i w czerwcu. Kuratorium Oświaty i Wychowania wprowadziło dodatkowe ferie jesienne (3 – 4 dniowe), które miały miejsce w szkołach na terenach rolniczych, gdzie było zapotrzebowanie na pomoc dzieci w pracach polowych. Dla dzieci nie rolników w tym dniu odbywały się zajęcia rekreacyjne.

W 1984r. utworzono Inspektoraty Oświaty i Wychowania ze stanowiskiem inspektora. W szkole w Pacynie został nim Jerzy Głowacki, a w związku z tym na dyrektora Zbiorczej Szkoły Gminnej powołano Marię Komar, której zastępcą została Halina Ambroziak.

Od 1983r. do organizacji pracy dydaktyczno-wychowawczej szkoły doszły dzieci 6-letnie, popularnie zwane „0”.

W związku z tym, że szkoła pacyńska posiadała dobre warunki lokalowe, a dzieci uczęszczały do szkoły na jedną zmianę od 1984r ustanowiono 5-dniowy tydzień pracy.

Źródło: Monografia Szkoły Podstawowej w Pacynie